Zehirlenmeler, Hayvan Isırıkları ve Yabancı Cisimler

1 Zehirlenme yolları ve genel yaklaşım

• Zehir; sindirim (ilaç, temizlik maddesi, bozuk gıda, mantar), solunum (karbonmonoksit, doğal gaz, yangın dumanı) ya da cilt (böcek ilacı, kimyasal) yoluyla vücuda girer.
• Ortak belirtiler: bulantı-kusma, karın ağrısı, baş dönmesi, uyku hali, solunum güçlüğü, bilinç değişikliği, ağızda yanık izi ya da kokusu.
• İlk yardımcı önce kendi güvenliğini sağlar; zehir kabı, ilaç kutusu, kusmuk örneği sağlık ekibine verilmek üzere saklanır.
• Ulusal Zehir Danışma Merkezi (UZEM) 114 numaralı hattan 7/24 bilgi verir; acil durumda 112 aranır.

💡 SINAV İPUCU: 114 = Zehir Danışma, 112 = Acil. Soruda 'zehirlenmede bilgi alınan hat' deniyorsa 114.

2 Sindirim yoluyla zehirlenme

• Bilinç kontrol edilir; bilinci açıksa ne içtiği, ne zaman ve ne kadar aldığı öğrenilir.
• Kişi KUSTURULMAZ: özellikle asit-baz (çamaşır suyu, kireç çözücü), petrol ürünleri (tiner, benzin) alınmışsa ve bilinç kapalıysa kusturmak yemek borusunu ve akciğeri yakar.
• Kendiliğinden kusmuşsa ağız içi temizlenir, kişi yan yatırılır (koma pozisyonu) ki kusmuk akciğere kaçmasın.
• Ağızdan süt, yoğurt, tuzlu su gibi 'halk ilaçları' verilmez; ne verileceğine 114 ya da sağlık ekibi karar verir.
• Bozuk gıda zehirlenmesinde sıvı kaybı tehlikelidir; bilinç açıksa az az su verilir, belirtiler ağırsa sağlık kuruluşu.

💡 SINAV İPUCU: Zehirlenme sorusunda 'kusturmak' hemen her zaman YANLIŞ şıktır; doğru cevap bilinç-solunum kontrolü, koma pozisyonu ve 112/114.

3 Solunum ve cilt yoluyla zehirlenme

• Karbonmonoksit renksiz ve kokusuzdur; soba, şofben, mangal ve egzoz gazından çıkar; belirti baş ağrısı, bulantı, uyku hali, deride pembelik.
• Kurtarıcı nefesini tutup kapı-pencereleri açar, elektrik düğmelerine ve çakmağa dokunmaz (gaz patlaması), kişiyi temiz havaya çıkarır.
• Temiz havada solunum yoksa temel yaşam desteği, varsa koma pozisyonu; 112 aranır. Kişi 'iyileşti' dese de hastaneye gider.
• Cilt yoluyla zehirlenmede bulaşmış giysiler eldivenle çıkarılır, bölge 15-20 dakika bol suyla yıkanır, ovulmaz.
• Böcek ilacı (tarım ilacı) uygulanan alanda belirtiler saatler sonra çıkabilir: aşırı tükürük, terleme, kasılma; 112.

4 Hayvan ısırık ve sokmaları

• Köpek, kedi ve diğer memeli ısırıklarında yara 5 dakika sabunlu suyla yıkanır, temiz bezle kapatılır; kuduz riski için mutlaka sağlık kuruluşuna gidilir (aşı).
• Yılan sokmasında kişi sakin ve hareketsiz tutulur, sokulan uzuv kalp seviyesinin ALTINDA tutulur, yüzük-saat çıkarılır, yara yıkanır, 112 aranır.
• Yılan sokmasında yara kesilmez, zehir emilmez, turnike ve buz uygulanmaz: hepsi zararı büyütür.
• Akrep sokmasında soğuk uygulama yapılır, bölge hareketsiz tutulur, 112 aranır; çocuklarda ve yaşlılarda daha tehlikelidir.
• Arı sokmasında iğne görülüyorsa kart gibi düz bir cisimle sıyrılarak çıkarılır (cımbızla sıkmak zehir kesesini boşaltır), bölge yıkanıp soğuk uygulanır; ağız-boğaz sokmasında ya da nefes darlığı, yaygın şişme gibi alerji belirtisinde hemen 112.
• Kene çıplak elle koparılmaz, üzerine kolonya-yağ dökülmez; deriye en yakın yerden cımbızla tutulup döndürmeden çekilir ya da sağlık kuruluşuna gidilir.

💡 SINAV İPUCU: Yılan sokması: sakin + hareketsiz + kalp seviyesinin altı + 112. 'Kesme, emme, turnike' şıkları yanlıştır.

5 Göze, kulağa, buruna kaçan cisimler

• Göz OVULMAZ; toz-kirpik gibi yüzeysel cisimler göz kapağı dışa çevrilip temiz bezin ucuyla alınır ya da temiz suyla yıkanır.
• Göze batmış cisim (metal, cam, çivi) ÇIKARILMAZ; her iki göz de kapatılır (gözler birlikte hareket eder), kişi sağlık kuruluşuna götürülür.
• Kulağa kaçan cisim zorla çıkarılmaya çalışılmaz, kulağa sıvı damlatılmaz; sağlık kuruluşuna gidilir.
• Buruna kaçan cismde diğer burun deliği kapatılarak hafifçe sümkürülür; çıkmazsa kurcalanmaz, sağlık kuruluşu.
• Yutulan keskin ya da pil gibi cisimlerde kişi kusturulmaz, hemen sağlık kuruluşuna gidilir.

💡 SINAV İPUCU: Göze batan cisimde her iki göz kapatılır: tek göz kapatılırsa diğeri hareket ettikçe yaralı göz de hareket eder.